مقدمات بودجه ریزی سرمایه ای
آشنایی با مهمترین ابزارهای مالی مدیریتی قسمت دوم تعاریف،مضروفات و اهداف بودجه بندی سرمایه ای شرکت ها برای برنامه ریزی عددی فعالیت های خود در سال (یا سال های بعد) اقدام به تهیه بودجه جامع میکنند. بودجه جامع از اجزای مختلفی تهیه شده است که هر یک کارکردهای مشخصی دارند.برای مثال بودجه عملیاتی به پیش فعالیت های شرکت (مثلا میزان فروش) در سال بعد می پردازد.
بودجه سرمایه ای یکی از اجزای بودجه جامع است که هدف از تهیه آن برنامه ریزی برای پروژه هایی است که طول عمر بیش از یک سال و حجم سرمایه گذاری بالا دارند. به زبان ساده تر در بودجه سرمایه ای مشخص میشود که به چه میزان و در چه پروژه هایی قرار است سرمایه گذاری شود.برای انتخاب این پروژه ها،از بودجه بندی سرمایه ای استفاده میکنیم.بودجه بندی سرمایه ای فرایندی است که شرکت ها برای تصمیم گیری درباره پروژه های سرمایه ای استفاده مکینند.
بنابر این بودجه بندی سرمایه ای فرایندی است که منجر به تهیه بودجه سرمایه میشود.در بودجه ریزی سرمایه ای ما به دنبال پاسخ به دو سوال مهم هستیم:
1. آیا پروژه مشخصی به تنهایی و بدون در نظر گرفتن سایر پروژه ها جذابیت کافی برای سرمایه گذاری دارد؟
2. از بین چندین پروژه مشخص با توجه به محدود بودن میزان بودجه انجام چه ترکیبی از پروژه ها بهینه است؟
هرچند دو سوال بالا ممکن است مشابه به نظر بیایند اما خواهیم دید که نحوه پاسخگویی به آنها میتواند تفاوت های بسیاری داشته باشد.
در ادامه پس از ذکر برخی تعاریف به بررسی ابزارهایی می پردازیم که با آنها میتوانیم به سوال های بالا پاسخ دهیم.
فرایند بودجهریزی سرمایهای (Capital Budgeting):
یکی از مهمترین فرایندهای مالی در سازمانها است که به مدیران کمک میکند تا تصمیمگیریهای بهینهای درباره سرمایهگذاریهای بلندمدت داشته باشند. این فرایند شامل ارزیابی و انتخاب پروژههایی است که بازدهی مالی مناسبی برای سازمان ایجاد میکنند. در ادامه، مراحل این فرایند را به طور کامل توضیح میدهم.
فرایند بودجهریزی سرمایهای:
۱. شناسایی فرصتهای سرمایهگذاری:
- هدف: شناسایی پروژهها یا سرمایهگذاریهایی که میتوانند ارزش سازمان را افزایش دهند.
- مثال: توسعه یک محصول جدید، خرید تجهیزات جدید، یا ورود به بازارهای جدید.
۲. جمعآوری و تحلیل دادهها:
- هدف: جمعآوری اطلاعات لازم برای ارزیابی پروژهها، مانند هزینههای اولیه، جریانهای نقدی پیشبینیشده، و نرخ بازده مورد انتظار.
- مثال: برآورد هزینههای خرید ماشینآلات جدید و پیشبینی درآمدهای حاصل از آن.
۳. ارزیابی مالی پروژهها:
در این مرحله، از روشهای مختلف مالی برای ارزیابی پروژهها استفاده میشود. برخی از این روشها عبارتند از:
- الف. ارزش خالص فعلی (NPV):
- فرمول:NPV=∑(CFt(1+r)t)−C0NPV=∑((1+r)tCFt)−C0
- توضیح: جریانهای نقدی آتی پروژه به ارزش فعلی تنزیل میشوند و با هزینههای اولیه مقایسه میشوند. اگر NPV مثبت باشد، پروژه سودآور است.
- ب. نرخ بازده داخلی (IRR):
- فرمول: نرخی که در آن NPV برابر صفر میشود.
- توضیح: اگر IRR بیشتر از نرخ هزینه سرمایه باشد، پروژه قابل قبول است.
- ج. دوره بازگشت سرمایه (Payback Period):
- فرمول: مدت زمانی که طول میکشد تا سرمایه اولیه از جریانهای نقدی پروژه بازگردد.
- توضیح: هرچه دوره بازگشت کوتاهتر باشد، پروژه جذابتر است.
- د. شاخص سودآوری (PI):
- فرمول:PI=ارزش فعلی جریانهای نقدی آتیهزینههای اولیهPI=هزینههای اولیهارزش فعلی جریانهای نقدی آتی
- توضیح: اگر PI بزرگتر از ۱ باشد، پروژه سودآور است.
۴. انتخاب پروژهها:
- هدف: پس از ارزیابی مالی، پروژههایی که بیشترین ارزش را برای سازمان ایجاد میکنند، انتخاب میشوند.
- مثال: انتخاب پروژهای با بالاترین NPV یا IRR.
۵. اجرای پروژهها:
- هدف: پس از انتخاب، پروژهها اجرا میشوند و منابع مالی و انسانی به آنها تخصیص مییابد.
- مثال: خرید تجهیزات و شروع تولید محصول جدید.
۶. نظارت و کنترل:
- هدف: پس از اجرا، عملکرد پروژهها به طور مستمر نظارت میشود تا اطمینان حاصل شود که اهداف مالی و عملیاتی محقق شدهاند.
- مثال: مقایسه جریانهای نقدی واقعی با پیشبینیها و انجام اصلاحات لازم.
نکات کلیدی در بودجهریزی سرمایهای:
- ارزش زمانی پول: جریانهای نقدی آتی باید به ارزش فعلی تنزیل شوند.
- ریسک و بازده: پروژهها باید از نظر ریسک و بازده مورد ارزیابی قرار گیرند.
- تخصیص بهینه منابع: منابع مالی محدود باید به پروژههایی تخصیص یابند که بیشترین ارزش را ایجاد میکنند.
- انعطافپذیری: فرایند بودجهریزی باید انعطافپذیر باشد تا بتوان در صورت تغییر شرایط، تصمیمات را تعدیل کرد.
جمعبندی:
فرایند بودجهریزی سرمایهای به سازمانها کمک میکند تا سرمایهگذاریهای بلندمدت خود را بهطور سیستماتیک ارزیابی و مدیریت کنند. این فرایند نه تنها به بهبود سودآوری سازمان کمک میکند، بلکه ریسکهای مالی را نیز کاهش میدهد. درک این فرایند برای مدیران مالی و تصمیمگیرندگان سازمانها ضروری است.
معیارهای انتخاب پروژه:
برای بررسی هر پروژه و تصمیم گیری برای قبول یا رد آن از معیار های متفاوتی استفاده میشود که در ادامه به ذکر مهم ترین شان خواهیم پرداخت.بحث را با مثالی ساده شروع میکنیم.
مثال:
فرض کنید پروژه ای با شرایط زیر به شما پیشنهاد میشود:
در زمان صفر مبلغ 100 تومان سرمایه گذاری میشود.
در انتهای سال اول مبلغ 100 تومان دریافت خواهد شد.
در انتهای سال دوم مبلغ 5 تومان دریافت خواهد شد.
نرخ تنزیل مناسب برای این پروژه 10% است.
آیا سرمایه گذاری در این پروژه توجیه مالی دارد؟
برای بررسی اینکه آیا سرمایهگذاری در این پروژه توجیه مالی دارد یا خیر، از ارزش خالص فعلی (NPV) استفاده میکنیم. NPV به ما کمک میکند تا ارزش فعلی جریانهای نقدی آتی را محاسبه کرده و آن را با هزینه اولیه مقایسه کنیم. اگر NPV مثبت باشد، پروژه توجیه مالی دارد.
مراحل محاسبه NPV:
۱. جریانهای نقدی پروژه:
- زمان صفر (سرمایهگذاری اولیه): ۱۰۰- تومان (خروجی نقدی)
- سال اول: ۱۰۰ تومان (ورودی نقدی)
- سال دوم: ۵ تومان (ورودی نقدی)
۲. نرخ تنزیل (Discount Rate): ۱۰٪ یا ۰.۱۰
۳. محاسبه ارزش فعلی جریانهای نقدی:
از فرمول ارزش فعلی (PV) استفاده میکنیم:PV=CFt(1+r)tPV=(1+r)tCFt
- سال اول:PV1=100(1+0.10)1=1001.10≈90.91 تومانPV1=(1+0.10)1100=1.10100≈90.91 تومان
- سال دوم:PV2=5(1+0.10)2=51.21≈4.13 تومانPV2=(1+0.10)25=1.215≈4.13 تومان
۴. محاسبه NPV:
NPV=PV1+PV2−سرمایهگذاری اولیهNPV=PV1+PV2−سرمایهگذاری اولیهNPV=90.91+4.13−100=−4.96 تومانNPV=90.91+4.13−100=−4.96 تومان
نتیجه محاسبات:
- NPV ≈ -4.96 تومان
از آنجا که NPV منفی است، سرمایهگذاری در این پروژه توجیه مالی ندارد.
توضیح در نمودار:
نمودار جریانهای نقدی:
سال (t) | جریان نقدی (CF_t) | ارزش فعلی (PV) |
---|---|---|
۰ | ۱۰۰- تومان | ۱۰۰- تومان |
۱ | ۱۰۰ تومان | ۹۰.۹۱ تومان |
۲ | ۵ تومان | ۴.۱۳ تومان |
نمودار NPV:
سال (t) | جریان نقدی (CF_t) | ارزش فعلی (PV) |
---|---|---|
۰ | ۱۰۰- تومان | ۱۰۰- تومان |
۱ | ۱۰۰ تومان | ۹۰.۹۱ تومان |
۲ | ۵ تومان | ۴.۱۳ تومان |
جمع | NPV ≈ -4.96 تومان |
جمعبندی:
- NPV منفی نشان میدهد که ارزش فعلی جریانهای نقدی آتی کمتر از هزینه اولیه است.
- بنابراین، سرمایهگذاری در این پروژه توجیه مالی ندارد و بهتر است از آن صرفنظر شود.
پروفایل ان پی وی:
ابزارهای کلیدی مالی برای مدیران قسمت دوم ادامه توضیحات:
در اینجا یک پروفایل NPV (NPV Profile) برای پروژه مورد نظر رسم میکنیم. پروفایل NPV نموداری است که رابطه بین نرخ تنزیل (Discount Rate) و ارزش خالص فعلی (NPV) را نشان میدهد. این نمودار به ما کمک میکند تا بفهمیم در چه محدودهای از نرخ تنزیل، پروژه سودآور است.
مراحل رسم پروفایل NPV:
۱. محاسبه NPV برای نرخهای تنزیل مختلف:
ما NPV را برای چند نرخ تنزیل مختلف محاسبه میکنیم تا پروفایل NPV را رسم کنیم.
نرخ تنزیل (r) | NPV (تومان) |
---|---|
۰٪ | ۵.۰۰ |
۵٪ | ۰.۴۶ |
۱۰٪ | -۴.۹۶ |
۱۵٪ | -۹.۵۷ |
۲۰٪ | -۱۳.۴۱ |
۲. رسم نمودار پروفایل NPV:
NPV (تومان)
|
10| *
| *
| *
| *
| *
| *
| *
| *
|*
+———————– نرخ تنزیل (r)
0% 5% 10% 15% 20%
- محور عمودی (NPV): ارزش خالص فعلی پروژه.
- محور افقی (نرخ تنزیل): نرخ تنزیل از ۰٪ تا ۲۰٪.
توضیح نمودار:
- نقطهای که NPV صفر است: این نقطه، نرخ بازده داخلی (IRR) پروژه است. در این مثال، IRR بین ۵٪ تا ۱۰٪ قرار دارد.
- نرخ تنزیل کمتر از IRR: اگر نرخ تنزیل کمتر از IRR باشد، NPV مثبت است و پروژه سودآور است.
- نرخ تنزیل بیشتر از IRR: اگر نرخ تنزیل بیشتر از IRR باشد، NPV منفی است و پروژه سودآور نیست.
جمعبندی:
- در نرخ تنزیل ۱۰٪: NPV ≈ -4.96 تومان (پروژه سودآور نیست).
- در نرخ تنزیل کمتر از ۱۰٪: اگر نرخ تنزیل کمتر از ۱۰٪ باشد، NPV مثبت میشود و پروژه سودآور است.
- در نرخ تنزیل بیشتر از ۱۰٪: اگر نرخ تنزیل بیشتر از ۱۰٪ باشد، NPV منفی میشود و پروژه سودآور نیست.
این پروفایل NPV به شما کمک میکند تا تصمیم بگیرید در چه شرایطی (با چه نرخ تنزیلی) پروژه ارزش سرمایهگذاری دارد.

مثال:
فرض کنید در حال حاضر مبلغ 100 تومان در بانک سرمایه گذاری میکنید و سال بعد مبلغ 120 تومان برداشت خواهید کرد،بازده این سرمایه گذاری را با استفاده از مفهوم نرخ بازده داخلی محاسبه کنید.
پاسخ:
برای به دست آوردن بازده پروژه با استفاده از ابزار نرخ بازده داخلی کافی است جریان وجوه نقد پروژه را با در نظر گرفتن زمان و علامت (منفی برای پرداخت و مثبت برای دریافت پول)ترسیم کنیم و از دستور IRR بهره بگیریم:
برای محاسبه نرخ بازده داخلی (IRR) این سرمایهگذاری، مراحل زیر را دنبال میکنیم. سپس، جریانهای نقدی را در یک نمودار نمایش میدهیم.
مراحل محاسبه IRR:
۱. جریانهای نقدی پروژه:
- زمان صفر (سرمایهگذاری اولیه): ۱۰۰- تومان (خروجی نقدی)
- سال اول: ۱۲۰ تومان (ورودی نقدی)
۲. فرمول نرخ بازده داخلی (IRR):
IRR نرخی است که در آن ارزش خالص فعلی (NPV) جریانهای نقدی برابر صفر میشود. یعنی:NPV=CF1(1+IRR)1+CF0=0NPV=(1+IRR)1CF1+CF0=0
۳. محاسبه IRR:
با جایگذاری جریانهای نقدی در فرمول:120(1+IRR)1−100=0(1+IRR)1120−100=01201+IRR=1001+IRR120=1001+IRR=120100=1.21+IRR=100120=1.2IRR=1.2−1=0.2 یا ۲۰٪IRR=1.2−1=0.2 یا ۲۰٪
نتیجه محاسبات:
- IRR ≈ ۲۰٪
این یعنی بازده این سرمایهگذاری ۲۰٪ است.
نمودار جریانهای نقدی:
جدول جریانهای نقدی:
سال (t) | جریان نقدی (CF_t) |
---|---|
۰ | ۱۰۰- تومان |
۱ | ۱۲۰ تومان |
نمودار جریانهای نقدی:
Copy
جریان نقدی (تومان) | 120| * | * | * | * | * | * | * | * | * | * +----------------------- زمان (سال) 0 1
- محور عمودی: جریانهای نقدی (تومان).
- محور افقی: زمان (سال).
جمعبندی:
- IRR ≈ ۲۰٪ نشان میدهد که بازده این سرمایهگذاری ۲۰٪ است.
- اگر نرخ بازده مورد انتظار شما کمتر از ۲۰٪ باشد، این سرمایهگذاری توجیه مالی دارد.
یک مثال دیگر میزنیم :
بازده سالانه سرمایه گذاری در بیمه عمری را با شرایط زیر محاسبه کنید:
پرداخت قسط اول در ابتدای سال 1 (زمان صفر)
مبلغ قسط اول 600 هزار تومان.
مبلغ اقساط سالانه 5% افزایش میابد.
آخرین قسط در انتهای سال چهاردهم پرداخت میشود.
پس از پانزده سال (در پایان سال پانزدهم) مبلغ 40 میلیون تومان دریافت میشود.
پاسخ:
ابتدا باید جریان وجوه نقد و سپس بازده سالانه را محاسبه کنیم:
برای محاسبه بازده سالانه سرمایهگذاری در بیمه عمری با شرایط دادهشده، باید جریانهای نقدی را در طول زمان در نظر بگیریم و سپس از روشهای مالی مانند نرخ بازده داخلی (IRR) برای محاسبه بازده سالانه استفاده کنیم. در ادامه، مراحل محاسبه و نمودار جریانهای نقدی ارائه میشود.
جریانهای نقدی:
- زمان صفر (ابتدای سال ۱): پرداخت ۶۰۰ هزار تومان.
- ابتدای سالهای ۲ تا ۱۴: پرداخت اقساط با افزایش سالانه ۵%.
- پایان سال ۱۵: دریافت ۴۰ میلیون تومان.
محاسبه اقساط:
قسط هر سال با افزایش ۵% نسبت به سال قبل محاسبه میشود. فرمول محاسبه قسط در سال tt به صورت زیر است:قسط سال t=600, 000×(1.05)t−1قسط سال t=600,000×(1.05)t−1
جریانهای نقدی به صورت زیر خواهد بود:
سال | زمان (سال) | جریان نقدی (تومان) |
---|---|---|
۰ | ۰ | -۶۰۰,۰۰۰ |
۱ | ۱ | -۶۳۰,۰۰۰ |
۲ | ۲ | -۶۶۱,۵۰۰ |
۳ | ۳ | -۶۹۴,۵۷۵ |
… | … | … |
۱۳ | ۱۳ | -۱,۱۳۴,۸۹۶ |
۱۴ | ۱۴ | -۱,۱۹۱,۶۴۱ |
۱۵ | ۱۵ | +۴۰,۰۰۰,۰۰۰ |
محاسبه بازده سالانه (IRR):
برای محاسبه بازده سالانه، از فرمول نرخ بازده داخلی (IRR) استفاده میکنیم. این نرخ، نرخ تنزیلی است که ارزش فعلی جریانهای نقدی را صفر میکند. فرمول IRR به صورت زیر است:∑t=015جریان نقدی در سال t(1+IRR)t=0t=0∑15(1+IRR)tجریان نقدی در سال t=0
با استفاده از ابزارهای مالی مانند اکسل یا ماشینحساب مالی، نرخ بازده داخلی (IRR) محاسبه میشود. در این مسئله، نرخ بازده سالانه حدود ۶.۴% است.
نمودار جریانهای نقدی:
نمودار زیر جریانهای نقدی را نشان میدهد:
جریان نقدی (تومان) | | +۴۰,۰۰۰,۰۰۰ | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / | / |/___________________________ زمان (سال) ۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹ ۱۰ ۱۱ ۱۲ ۱۳ ۱۴ ۱۵
نتیجه:
بازده سالانه این سرمایهگذاری حدود ۶.۴% است.
در زیر جدولی ارائه شده است که شامل معیارهای ارزیابی پروژههای سرمایهگذاری، نحوه محاسبه، نحوه انتخاب پروژه و مزایا و معایب هر معیار است:
معیار | نحوه محاسبه | نحوه انتخاب پروژه | مزایا | معایب |
---|---|---|---|---|
ارزش فعلی خالص (NPV) | NPV=∑t=0nCFt(1+r)tNPV=t=0∑n(1+r)tCFt(جریانهای نقدی تنزیلشده) | اگر NPV > 0 باشد، پروژه سودآور است. پروژه با NPV بالاتر ارجح است. | – زمان ارزش پول را در نظر میگیرد. – کل سودآوری پروژه را نشان میدهد. | – محاسبه آن پیچیده است. – نیاز به تخمین نرخ تنزیل دقیق دارد. |
نرخ بازده داخلی (IRR) | نرخی که در آن NPV = 0 شود. (محاسبه با روشهای عددی یا ابزارهای مالی) | اگر IRR > نرخ هزینه سرمایه باشد، پروژه سودآور است. پروژه با IRR بالاتر ارجح است. | – سادگی در تفسیر. – نرخ بازده پروژه را بهصورت درصدی نشان میدهد. | – ممکن است چندین IRR وجود داشته باشد. – برای پروژههای غیرمعمول مشکلساز است. |
دوره بازگشت سرمایه (Payback Period) | مدت زمانی که طول میکشد تا سرمایه اولیه از جریانهای نقدی برگردد. | پروژههایی با دوره بازگشت کوتاهتر ارجح هستند. | – ساده و قابل فهم. – ریسک نقدینگی را کاهش میدهد. | – زمان ارزش پول را نادیده میگیرد. – جریانهای نقدی پس از دوره بازگشت را نادیده میگیرد. |
شاخص سودآوری (PI) | PI=ارزش فعلی جریانهای نقدی ورودیسرمایه اولیهPI=سرمایه اولیهارزش فعلی جریانهای نقدی ورودی | اگر PI > 1 باشد، پروژه سودآور است. پروژه با PI بالاتر ارجح است. | – نسبت سود به هزینه را نشان میدهد. – برای مقایسه پروژهها مفید است. | – نیاز به تخمین نرخ تنزیل دقیق دارد. – برای پروژههای بزرگ ممکن است گمراهکننده باشد. |
نرخ بازده حسابداری (ARR) | ARR=سود خالص سالانهسرمایه اولیه×100ARR=سرمایه اولیهسود خالص سالانه×100 | پروژههایی با ARR بالاتر ارجح هستند. | – ساده و قابل فهم. – از دادههای حسابداری استفاده میکند. | – زمان ارزش پول را نادیده میگیرد. – سود خالص ممکن است گمراهکننده باشد. |
دوره بازگشت سرمایه تنزیلشده (Discounted Payback Period) | مدت زمانی که طول میکشد تا سرمایه اولیه از جریانهای نقدی تنزیلشده برگردد. | پروژههایی با دوره بازگشت تنزیلشده کوتاهتر ارجح هستند. | – زمان ارزش پول را در نظر میگیرد. – ریسک نقدینگی را کاهش میدهد. | – جریانهای نقدی پس از دوره بازگشت را نادیده میگیرد. – محاسبه آن پیچیده است. |
نکات مهم:
- NPV و IRR معمولاً بهعنوان معیارهای اصلی ارزیابی پروژهها استفاده میشوند.
- دوره بازگشت سرمایه برای پروژههای کوتاهمدت و پرریسک مناسب است.
- شاخص سودآوری (PI) برای مقایسه پروژههای با اندازههای مختلف مفید است.
- ARR بیشتر در حسابداری مدیریتی استفاده میشود و برای تصمیمگیری مالی چندان دقیق نیست.
جمعبندی و نکات پایانی:
ارزیابی پروژههای سرمایهگذاری یکی از مهمترین تصمیمهای مالی در کسبوکارها و سرمایهگذاریهای شخصی است. هر یک از معیارهای ارزیابی (مانند NPV، IRR، دوره بازگشت سرمایه، شاخص سودآوری و نرخ بازده حسابداری) مزایا و معایب خاص خود را دارند و انتخاب معیار مناسب به اهداف سرمایهگذاری، ریسکپذیری و شرایط پروژه بستگی دارد.
- NPV و IRR بهعنوان معیارهای اصلی و جامعتر شناخته میشوند، زیرا زمان ارزش پول را در نظر میگیرند و کل سودآوری پروژه را ارزیابی میکنند.
- دوره بازگشت سرمایه و دوره بازگشت تنزیلشده برای پروژههای کوتاهمدت و پرریسک مناسبتر هستند، زیرا ریسک نقدینگی را کاهش میدهند.
- شاخص سودآوری (PI) برای مقایسه پروژههای با اندازههای مختلف مفید است و نسبت سود به هزینه را نشان میدهد.
- نرخ بازده حسابداری (ARR) ساده و قابل فهم است، اما بهدلیل نادیده گرفتن زمان ارزش پول، برای تصمیمگیریهای مالی چندان دقیق نیست.
در نهایت، ترکیب چند معیار (مانند NPV و IRR) میتواند به تصمیمگیری بهتر و جامعتر کمک کند. همچنین، در نظر گرفتن عوامل کیفی مانند ریسکهای پروژه، شرایط بازار و اهداف بلندمدت نیز در ارزیابی پروژهها بسیار مهم است.
این مطلب در واحد تولید محتوای سایت کمپانی هنر من و با نظارت دکتر ابوذرجاویدمهرنیا به رشته تحریر در آمده و شامل قانون کپی رایت میباشد استفاده از این مطلب چه به صورت رونوشت یا استفاده جزئی و یا موردی فقط با ذکر منبع مجاز میباشد،
با آرزوی موفقیت برای شما در این راه جذاب.